W piątek 29 maja 2026 roku Sejm uchwalił ustawę o prawach i obowiązkach ucznia. Nowe przepisy porządkują rozproszone dotąd regulacje i wprowadzają szereg zmian postulowanych przez środowiska oświatowe. Ustawa odracza obowiązek tworzenia szkolnych rzeczników praw uczniowskich, odformalizowuje kary oraz skraca okres przechowywania informacji o karach. Resort edukacji podkreśla, że celem jest realne wzmocnienie ochrony uczniów przy zachowaniu kompromisu.
Kluczowe zmiany przyjęte przez Sejm
Posłowie uwzględnili wiele uwag zgłaszanych przez związki zawodowe, organizacje młodzieżowe i dyrektorów szkół. Obowiązek tworzenia szkolnych rzeczników praw uczniowskich został odroczony do 1 września 2028 roku – do tego czasu ich powoływanie będzie fakultatywne. Odformalizowano procedurę wymierzania kar: jedynie skreślenie z listy uczniów i przeniesienie do innej szkoły pozostają w reżimie decyzji administracyjnej. Wprowadzono ustawowy katalog wymogów dla gminnych i powiatowych rzeczników praw uczniowskich (również fakultatywnych). Okres przechowywania w aktach ucznia informacji o nałożonej karze skrócono z 3 lat do 1 roku, a w szkolnictwie niepublicznym zniesiono obowiązek tworzenia rad szkół i placówek.
Nowy system ochrony praw ucznia
Ustawa tworzy wielopoziomowy mechanizm. Na czele stanie Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich powoływany na 4-letnią kadencję, obok niego pojawią się wojewódzcy rzecznicy przy kuratorach oświaty. Opcjonalnie będzie można powołać rzeczników na poziomie gmin, powiatów i – od 1 września 2028 r. – w samych szkołach. W szkolnictwie publicznym wprowadzono obowiązek tworzenia rad szkół i placówek (z odroczeniem do 2028 r. i wyjątkami np. dla szkół przyszpitalnych).
Prawa i obowiązki w jednym akcie
Dotychczas prawa ucznia były rozproszone w wielu przepisach, co rodziło problemy interpretacyjne. Teraz katalog praw i obowiązków znalazł się na poziomie ustawowym. Określono katalog działań wychowawczych i kar, z zasadą pierwszeństwa oddziaływań wychowawczych. Uporządkowano sytuację uczniów pełnoletnich – szczególnie w dostępie do ocen i usprawiedliwianiu nieobecności. Szkoły mają obowiązek podania powodu nieobecności, ale z poszanowaniem prywatności, bez ujawniania danych wrażliwych, przy zachowaniu autonomii co do trybu i formy.
Głos środowisk i badanie ankietowe
Projekt był szeroko konsultowany – wpłynęło około 700 uwag, z których wiele wykorzystano. W badaniu ankietowym na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej (26 stycznia – 28 lutego 2026 r.) wzięło udział niemal 18 400 uczniów i nauczycieli. Ogólna ocena wypadła następująco: 46,65% respondentów oceniło projekt pozytywnie, 13,76% negatywnie, a 39,58% nie miało zdania. Wśród samych nauczycieli odsetek pozytywnych ocen sięgnął 48,55%, negatywnych – 15,46%, a obojętnych – 35,98%. Przewaga opinii przychylnych jest wyraźna. Ministerstwo Edukacji Narodowej podkreśla, że podczas prac uwzględniono głos m.in. Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Kadry Kierowniczej Oświaty, Fundacji Varia Posnania, Polskiej Rady Organizacji Młodzieżowych, Stowarzyszenia Precedens, Stowarzyszenia Kogutorium i Stowarzyszenia Umarłych Statutów.